تحلیل فضایی مخاطرات محیطی

تحلیل فضایی مخاطرات محیطی

تعیین راهبردهای بهبود تاب‌‌آوری محیطی در آبخیز قره‌شیران اردبیل با تکنیک تحلیل SOAR

نویسندگان
1 دانشگاه یزد
2 دانشگاه محقق اردبیلی
چکیده
رویکردهای جدید در حوزه مدیریت بحران از مفاهیم آسیب‌پذیری به تاب‌آوری تغییر پیدا کرده اند و بر تقویت توانایی سیستم در مقابله با خطرات ناشی از وقوع سوانح طبیعی تاکید می‌کنند. در همین راستا پژوهش حاضر با هدف شناخت قابلیت‌های آبخیز قره‌شیران و برنامه‌ریزی مدیریت بحران با تاکید بر تاب‌آوری محیطی انجام گرفت. برای تدوین استراتژی، تشریح قوت­ها، فرصت­ها، آرمان­ها و نتایج قابل اندازه­گیری از تکنیک تحلیلی SOAR و نظرات کارشناسی 52 کارشناس خبره استفاده شد. نتایج تکنیک SOAR و راهبردهای پیشگیری و آمادگی مدیریت بحران با میزان تاب‌آوری محیطی حوزه مورد مقایسه قرار گرفت. بر اساس نتایج کاهش خسارات مستقیم و غیرمستقیم سیل با 9/51 درصد و داشتن حوزه‌ای با مقدار فرسایش خاک و هدررفت آب بسیار کم با 3/42 درصد به‌ترتیب مهم‌ترین نتایج مدل SOAR شناخته شدند. از میان ۱۵ مولفه تاب‌آوری محیطی، عملکرد 5 مؤلفه به‌صورت معنی‌دار (05/0) مورد پذیرش قرار گرفت. نتایج ارزیابی مطلوبیت تاب‌آوری محیطی حوزه با آزمون T تک نمونه‌ای نشان داد که بعد محیطی تاب‌آوری (67/2) با سطح معنی‌داری (003/0 sig=) دارای اختلاف معنی‌دار است و بیان‌گر آسیب‌پذیری بالا و تاب‌آوری پایین است. توجه به معیارهای مکان‌یابی اصولی سازه‌های آبخیزداری، ایجاد فرصت بیش‌تر و استفاده از پتانسیل‌های بخش خصوصی، سازمان‌های مردم نهاد محلی در مدیریت بحران مفید خواهد بود. تحلیل مولفه‌های تاب‌آوری آبخیز در دستیابی به مدیریت جامع حوزه‌های آبخیز، شناخت صحیح کارکرد آبخیز، امکان خودساماندهی و بازیابی تعادل و پذیرش سازگاری با مخاطرات طبیعی، مشارکت آبخیزنشینان در تصمیم‌گیری، آمادگی و مقابله با بحران‌هایی همچون سیل می‌تواند در افزایش تاب‌آوری موثر باشد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Determining Strategies for Improving Environmental Resilience in Gharehshiran Watershed in Ardabil using SOAR Analysis Technique

نویسندگان English

Ebrahim Asgari 1
Mahboobeh Noori 1
MohammadReza Rezaei 1
Raoof Mostafazadeh 2
1 Yazd University
2 University of Mohaghegh Ardabili
چکیده English

Determining Strategies for Improving Environmental Resilience in Gharehshiran Watershed in Ardabil using SOAR Analysis Technique

Ebrahim Asgari - PhD Student of Watershed Science & Engineering, Yazd University, Yazd, Iran. Email: ebrahim.asgari90@yahoo.com

Mahboobeh Noori - PhD Student of Geography & Urban Planning, Yazd University, Yazd, Iran. Email: mnori@stu.yazd.ac.ir

MohammadReza Rezaei - Associate Professor of Geography and Urban Planning, Yazd University, Yazd, Iran. Email: mrezaei@yazd.ac.ir

Raoof Mostafazadeh - Associate Professor Department of Natural Resources, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran. Email: raoofmostafazadeh@uma.ac.ir (Corresponding author)



Extended Abstract

Introduction: New approaches of crisis management have changed from the concepts of vulnerability to resilience and emphasize on strengthening the system's ability to deal with the risks of natural disasters. Therfore, the aim of this study was identifying the watershed capabilities of Qarahshiran and crisis management planning with emphasis on environmental resilience.

Methodology: The SOAR analytical technique and expert opinions of 52 experts were used to formulate the strategy, determine the strengths, opportunities, ideals and measurable results. The results of SOAR technique and crisis management prevention and preparedness strategies were compared with the environmental resilience of the field.

Results: Based on the results, reducing direct and indirect flood damage with 51.9% and low amount of soil erosion and water loss with 42.3%, were the most important results of the SOAR model. Out of 15 components of environmental resilience, the performance of 5 components was accepted as significant (α<0.05 confidence level). The evaluation of environmental resilience using one-sample t-test showed that the environmental dimension of resilience (2.67) with a significant level (α=0.003) has a significant that indicates high vulnerability and low resilience.

Conclusion: Considering site selection of watershed management structures, creating more opportunities and using the private sector potentials, and local NGOs will be useful in crisis management. Analysis of watershed resilience components in achieving integrated watershed management, proper knowledge of watershed function, possibility of self-regulation and recovery of balance and acceptance of adaptation to natural hazards, co-design of watershed residents, preparedness and coping with crisis can be more effective over the study area.

Key words: SOAR Model, Strategic Planning, Prevention and Preparedness, Resilience, Gharehshiran Watershed


کلیدواژه‌ها English

SOAR Model
Strategic planning
Prevention and Preparedness
Resilience
Gharehshiran Watershed
منابع
احمدی، عبدالمجید؛ سوران منوچهری. 1399. سنجش وضعیت و تحلیل عوامل موثر بر مطلوبیت مدیریت بحران مخاطرات طبیعی در شهرستان قائنات. برنامه‌ریزی فضایی (جغرافیا)، 10(2): 56-23.
اسکندری، حمید. 1392. الگوهای سناریو در مدیریت بحران. چاپ اول، انتشارات بوستان حمید، تهران، 80 صفحه.
امان‌پور، سعید؛ حسن حسینی‌امینی و حسین عبادی. 1398. تبیین مدیریت راهبردی بحران با رویکرد تاب‌آوری شهری (مطالعه موردی: بافت فرسوده شهر اهواز). جغرافیا و مخاطرات محیطی، 30: 209-183.
الوانی، سیدمهدی. 1391. مدیریت عمومی. نشر نی، چاپ 46، 500 صفحه.
بابایی، بتول؛ امین محمدی‌استاد‌کلایه، مرتضی سیدیان و عبدالسعید توماج. 1399. نقش رویکرد مدیریت سیلاب بر تاب‌آوری جوامع محلی (مطالعه موردی: روستاهای سیل‌زده حوضه آبخیز گرگانرود). آمایش جغرافیایی فضا، 10(36): 76-63.
بدری، سیدعلی؛ مهدی رمضان‌زاده‌لسبوئی، علی عسگری، مجتبی قدیری‌معصوم و محمد سلمانی. 1392. نقش مدیریت محلی در ارتقای تاب‌آوری مکانی در برابر بلایای طبیعی با تأکید بر سیلاب (مطالعه موردی: دو حوضه آبریز شهرستان تنکابن و سردآبرود کلاردشت). مدیریت بحران، 3: 48-37.
بذرافکن، علی‌اصغر؛ علی‌اکبر محمدی‌فر و محمدرضا اختصاصی. 1393. کاربرد مدل‌های تصمیم‌گیری گروهی در مدیریت منابع طبیعی. انتشارات صبح انتظار، چاپ اول، 237 صفحه.
پارسازاده کلوانق، مرضیه.، اسمعلی‌عوری، اباذر.، مصطفی‌زاده، رئوف.، و زینب حزباوی. 1400. مفهوم تاب‌آوری در برابر بلایای طبیعی در مدیریت جامع حوزه آبخیز. ترویج و توسعه آبخیزداری، 9(32): 13-1.
پوراحمد، احمد؛ یعقوب ابدالی، علیرضا صادقی و سارا الله‌قلی‌پور. 1397. سنجش و تحلیل فضایی مؤلفه‌های ناب‌آوری کالبدی در بافت مرکزی شهر همدان با استفاده از خودهمبستگی موران. برنامه‌ریزی توسعه کالبدی، 3(1): 93-106.
پورعزت، علی‌اصغر؛ آرمین فیروزپور و علی‌اصغر سعدآبادی. 1392. مطالعه و مقایسه رویکرد اجتماع‌محور مدیریت بحران در کشورهای منتخب. مدیریت سازمان‌های دولتی، 1(2): 37-52.
حاجی‌بیگلو، محبوبه؛ محمد رشیدی و محبوبه سربازی. 1394. ایجاد سیستم هشدار سیل با رویکرد تحلیل خسارت در امر مدیریت بحران (مطالعه موردی: شهر میانه). علوم و مهندسی آبیاری، 38(3): 89-103.
حیدریان، احمد؛ محمود موسوی‌نژاد، محمد قیطوری و حسین عیسایی. 1392. مسایل و مشکلات مدیریت و برنامه‌ریزی حوزه‌های آبخیز و راهکارهای تعدیل آن. ترویج و توسعه آبخیزداری، 1(3): 47.
خاوریان‌گرمسیر، امیررضا؛ ژاکلین ام.استاورس و مهدی علیان. 1392. برنامه‌ریزی راهبردی توسعه گردشگری شهری با استفاده از مدل استراتژیک SOAR (نمونه موردی شهر تفت). برنامه‌ریزی و آمایش فضا، 17(3): ۱۲۷-۱۴۳.
داداش‌پور، هاشم و زینب عادلی. 1394. سنجش ظرفیت‌های تاب‌آوری در مجموعه شهری قزوین. مدیریت بحران، 8: 84-73.
درودی، هما و حسن سپهری‌فر. 1398. ارزیابی مدیریت بحران درایران بر مبنای مدل لیتل جان (با بررسی موردی سیل فروردین ۱۳۹۸ لرستان،مازندران و زلزله آبان ۱۳۹۶ کرمانشاه ). دانش پیش‌گیری و مدیریت بحران، 9(4): ۳۹۳-۴۰۲.
رحیمی، داریوش. 1388. تأثیر رگبارهای منفرد بر مدیریت بحران سیل (نمونه مطالعاتی حوضه فارسان). جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، 20(3): 85-100.
رضایی، محمدرضا؛ سیدمصطفی حسینی و هادی حکیمی. 1391. برنامه‌ریزی راهبردی مدیریت بحران در بافت تاریخی شهر یزد با استفاده از مدل SWOT. مدیریت بحران، 1: 44-35.
رفیعیان، مجتبی؛ محمدرضا رضایی، علی عسگری، اکبر پرهیزگار و شایان، سیاوش. 1389. تبیین مفهومی تاب‌آوری و شاخص‌سازی آن در مدیریت بحران سوانح اجتمتع محور (CBDM). برنامه‌ریزی و آمایش فضا، 1(4): 41-19.
زارعی، شیرین.، حزباوی، زینب.، مصطفی‌زاده، رئوف.، و اباذر اسمعلی‌عوری. 1399. مقایسه آسیب‌پذیری زیرحوزه‌های آبخیز سامیان بر اساس تغییرات مؤلفه‌های اقلیمی. پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، 52(2): 236-217.
سرایی، محمدحسین؛ محبوبه نوری و زهرا آسیابانی. 1397. راهبرد توسعه گردشگری پایدار در شهر نی‌ریز با استفاده از تحلیل استراتژیک SOAR. کاوش‌های جغرافیایی مناطق بیابانی، 6(1): 51-74.
سیداخلاقی، سیدجعفر و مصطفی طالشی. 1397. ارتقای تاب‌آوری جوامع محلی راهبرد آینده برای مقابله با خشکسالی (حوضه آبخیز حبله‌رود). طبیعت ایران، 3(3): 60-68.
شکری‌فیروزجاه، پری. 1396. تحلیل فضایی میزان تاب‌آوری مناطق شهر بابل در برابر مخاطرات محیطی. برنامه‌ریزی توسعه کالبدی، 4(2): 27-44.
عسگری، ابراهیم. 1396. تعیین اثرات فرسایش‌پذیری و پایداری خاکدانه‌ها بر تولید رواناب و رسوب در سازندهای مختلف زمین‌شناسی در حوزه آبخیز قره‌شیران اردبیل. پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته آبخیزداری، دانشگاه محقق اردبیلی، 73 صفحه.
عسگری، ابراهیم؛ اباذر اسمعلی‌عوری، رئوف مصطفی‌زاده و غلامرضا احمدزاده. 1399. تاثیر سازندهای مختلف زمین‌شناسی حوضه‌ی آبریز قره‌شیران اردبیل بر تولید رواناب و رسوب با استفاده از شبیه‌ساز باران. هیدروژئومورفولوژی، 6(22): 203-177.
عسگری، ابراهیم؛ علی طالبی و مریم اکبری. 1398. بررسی راهبردها و استراتژی‌های مناسب با استفاده از مدل SWOT و تحلیل SPACE (مطالعه موردی: حوزه آبخیز قره‌حاجیلو، شهرستان میانه). چهاردهمین همایش ملی علوم و مهندسی آبخیزداری ایران، دانشگاه ارومیه، ارومیه، 25 و 26 تیر 1398، 16-1.
علیپور، حامد و عادل بادمروا. 1394. بررسی تاثیر راهبردهای مدیریت بحران با رسیدن به توسعه پایدار. چهارمین همایش ملی علوم مدیریت نوین، گرگان، 12 شهریور 1394، 7-1.
عنابستانی، علی‌اکبر؛ مهدی جوانشیری، حمیده محمودی و محمدرضا دربان‌آستانه. 1397. تحلیل فضایی سطح تاب‌آوری سکونتگاه‌های روستایی در برابر مخاطرات محیطی (مورد مطالعه: بخش مرکزی شهرستان فاروج). تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، ۵(1): ۱۷-۳۸.
فرزادبهتاش، محمدرضا؛ محمدعلی کی‌نژاد، محمدتقی پیربابایی و علی عسگری. 1392. ارزیابی و تحلیل ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌آوری کلانشهر تبریز. معماری و شهرسازی (هنرهای زیبا)، 18(3): 33-42.
فرضی، پریسا؛ سیدحمیدرضا صادقی و محمود جمعه‌پور. 1398. ظرفیت‌سازی افزایش تاب‌آوری در مقابل سیلاب. چهاردهمین همایش ملی علوم و مهندسی آبخیزداری ایران، دانشگاه ارومیه، ارومیه، 25 و 26 تیرماه 1398، 6-1.
فرضی، پریسا؛ سیدحمیدرضا صادقی و محمود جمعه‌پور. 1399. تاب‌آوری آبخیز: مفهوم و ضرورت. ترویج و توسعه آبخیزداری، 8(31): 78-85.
قصابیان، جواد. 1399. بهره‌گیری از روش‌های نوین در مدیریت بحران و سیلاب شهری با تاکید بر کاهش خسارت و تلفات (مطالعه موردی: سیلاب شهرستان سیمرغ). رویکردهای پژوهشی نوین در مدیریت و حسابداری، 4(28): 61-73.
کاتب، فاطمه.، اسمعلی‌عوری، اباذر.، مصطفی‌زاده، رئوف.، شرری، معراج.، و زینب حزباوی. 1400. تعیین رویکرد ذی‌نفعان دولتی و محلی در تصمیم‌گیری مشارکتی برای اقدامات آبخیزداری حوضه انارچای مشگین‌شهر. پژوهشنامه مدیریت حوزه آبخیز، 12(24): 12-1.
کمالی، یحیی و جلال میرزایی. 1396. مقایسه‌ ساختار مدیریت بحران‌ در ایران، ژاپن، هند و ترکیه. مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 7(25): 245-289.
گنجعلی، سعید؛ حمید قاسمی و میرمحسن حسینی‌قمی. 1393. تحلیل زیست محیطی و استراتژیک برنامه مدیریت جامع حوضه آبخیز دریاچه ارومیه. اکوبیولوژی تالاب، 6(22): 41-48.
محمدی، اکبر؛ کسری آشوری و محمدبشیر رباطی. 1396. تبیین و ارزیابی مؤلفه‌های تاب‌آوری نهادی و اجتماعی در سکونتگاه‌های خودانگیخته شهری. مطالعات شهری، 22: 88-75.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. 1398. قانون مدیریت بحران کشور، 10-1.
مرکز مطالعات و خدمات تخصصی شهری و روستایی. 1385. مدیریت بحران شهری. پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی.
میرجلیلی، سیدابوالحسن. 1394. تدوین سامانه هماهنگی بین سازمانی در مدیریت بحران سیلاب (مطالعه موردی سیلاب شهر بیرجند). پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد رشته مدیریت در سوانح طبیعی، دانشگاه تهران، 116 صفحه.
نظری، عبدالحمید؛ مصطفی طالشی و محمد میرزاعلی. 1398. تحلیل و سنجش تاب‌آوری محیطی روستاهای حوضه آبخیز گرگانرود گلستان در مواجهه با سیل. تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، 6(1): ۳۱-۵۰.
نوری، محبوبه؛ محمدرضا رضایی و ابراهیم عسگری. 1399. مدل‌سازی ساختاری – تفسیری عوامل مؤثر بر تاب‌آوری کالبدی و اجتماعی شهر شیراز در برابر سوانح طبیعی (سیل). جغرافیای اجتماعی شهری، 7(2): 149-172.
Ainuddin, S.; and J.K. Routray. 2012. Community resilience framework for an earthquake prone area in Baluchistan. International Journal of Disaster Risk Reduction, 2(1): 25-36.
Boswell, C.; and Sh. Cannon 2014. Introduction to nursing research: Incorporating evidence-based practice. Jones & Bartlett Publishers, Third Edition, 489 p.
Chadha, R.K.; G.A. Papadopoulos, and A.N. Karanc. 2007. Disasters due to natural hazards. Natural Hazards, 40(3): 501-502.
Cole, M.L.; J.D. Cox, and J.M. Stavros. 2016. Building collaboration in teams through emotional intelligence: Mediation by SOAR. Journal of Management & Organization, 1-21
David, F.R.; and F.R. David. 2014. Strategic management, concepts and cases. 15th Edition, Global Edition-Pearson Education Limited, 682p.
Davis, I.; and Y. Izadkhah. 2006. Building resilient urban communities. Open House International, 31(1): 11-21.
Gunderson, L. 2009. Comparing ecological and human community resilience, CARRI Research Report 5. Oak Ridge: Community and Regional Resilience Institute, 1-35.
Higginbottom, G.M. 2004. Sampling issues in qualitative research. Journal of Research in Nursing, 12(1): 7-19.
Hill, C.; and G. Jones. 1995. Strategic management theory. Houghton Mifflin Company, 544p.
Holling, C.S. 1973. Resilience and stability of ecological systems. Annual Review of Ecology and Systematics, 4: 1-23.
Hurtado-Pidal, J.; J.S. AceroTriana, E. Espitia-Sarmiento, and F. Jarrín-Pérez. 2020. Flood hazard assessment in data-scarce watersheds using model coupling, event sampling, and survey data. Water, 12(10): 1-18.
Karrholm, M.; K. Nylund, And P. Prieto de la Fuente. 2014. Spatial resilience and urban planning: Addressing the interdependence of urban retail areas. Cities, 36: 121-130.
KhavarianGarmsir, A.R.; and S.M. Zare. 2015. SOAR framework as a new model for the strategic planning of sustainable tourism. Tourism Planning & Development, 12(3): 321-332.
Kittner, D. 2009. Disaster preparedness. Journal of Touro College School of Health Science, 4(12): 13-22.
Leon, J.; and A. March. 2014. Urban morphology as a Tod for supporting sunami repid resilience, A case study of Talchuanoehile. Habitat international, 43: 250-262.
Maat, S.M.B.; and E. Zakaria. 2010. The learning environment, teachers factor and student attitude towards Mathematics amongst engineering technology student. International Journal of Academic Research, 2(2): 16-20.
Maniema, S.B. 2006. The concept of resilience revisited. Disasters, 30 (4): 433-450.
Martin-Breen, P.; and J. MartyAnderies. 2011. Resilience: A literature review. The Rockefeller Foundation. The Rockefeller Foundation, 64p.
Mostafazadeh, R., Sadoddin, A., Bahremand, A., and Sheikh, V.B, ZareGarizi, A. 2017. Scenario analysis of flood control structures using a multi-criteria decision making technique in Northeast Iran. Natural Hazards . 87(3), 1827-1846, DOI: 10.1007/s11069-017-2851-1
O’Brien, K. 2010. Vulnerable or resilient? A multi-scale assessment of climate impacts and vulnerability in Norway. Journal Climatic Change, 64(1-2):110-123.
Onwuegbuzie, A.J.; and K.M.T. Collins. 2007. A typology of mixed methods sampling designs in social science research. Qualitative Report, 12(2): 281-316.
P.F. Pires, A.; C. L. Rezende, E. D. Assad, R.R. Loyola, and R. Scarano. 2017. Forest restoration can increase the Rio Doce watershed resilience. Journal of Perspectives in Ecology and Conservation, 15(3): 187-193.
Stavros, J.; D.L. Cooperrider, and L. Kelley. 2007. SOAR: A new approach to strategic planning. In book: The Change Handbook: The Definitive Resource on Today’s Best Methods for Engaging Whole Systems Edition: 2nd Publisher: Berrett-Koekler Publishers, Inc. Editors: P. Homan, T. Devane, S. Cady, 1-8.
Stavros, J.M. and D. Saint. 2010. SOAR: Linking strategy and OD to sustainable performance. In W. Rothwell, J. Stavros, R. Sullivan & A. Sullivan (Eds.), Practicing organization development: A guide for leading change (3rd ed., pp. 377-394). San Francisco, CA: Jossey-Bass.
Stavros, J.M.; and M.L. Cole. 2013. SOARing towards positive transformation and change. Development Policy Review, 1(1): 10-34.
Susilowati, MG.W.K.; R.Y. Wahyuningdyah, and W. Kurniasari. 2019. Enhancing the tourism MSME's performance based on SOAR analysis. Proceedings of the 2019 International Conference on Organizational Innovation (ICOI 2019), 1-6.
Warfield, C. 2005. The disaster management cycle. Global Development Research Centre, Online: http://www.gdrc.org/uem/disasters/1-dm_cycle.html (accessed 17 July 2012).
Xue, B.; G. Wang, J. Xiao, D. Helman, W. Sun, J. Wang, and T. Liu. 2020. Global convergence but regional disparity in the hydrological resilience of ecosystems and watersheds to drought. Journal of Hydrology, 591: 1-11.
Yang, T.H., and W.C. Liu. 2020. A general overview of the risk-reduction strategies for floods and droughts. Sustainability, 12(7): 1-20.