تحلیل فضایی مخاطرات محیطی

تحلیل فضایی مخاطرات محیطی

پایش زمانی- مکانی تغییرات پلایای دریاچه نمک و اثرات زیست محیطی آن بر نواحی پیرامونی

نویسندگان
دانشگاه خوارزمی
چکیده
محدوده دریاچه نمک میان سه استان اصفهان، قم و سمنان قرار گرفته است اما کارکرد دریاچه نمک و تأثیرپذیری و تأثیرگذاری آن بر محیط طبیعی، محیط‌زیست و محیط اقتصادی و اجتماعی پیرامون آن و استان‌های دیگری را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. طبیعتاً شکل‌گیری بحران در این دریاچه، می‌تواند از نظر زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی، تأثیرات منفی بر جوامع انسانی و ساکنان نواحی پیرامون داشته باشد. پژوهش حاضر بر آن است که تغییرات زمانی- مکانی پلایای دریاچه نمک و در وهله بعدی بررسی و تحلیل اثرات تغییرات پلایا بر امنیت زیست‌محیطی نواحی پیرامونی را بررسی و واکاوی کند. برای دستیابی به این هدف، در ابتدا، با استفاده از شاخص‌های شوری خاک از جمله شاخص شوری استانداردشده (NDSI)، شاخص شوری 1 (SI1)، شاخص شوری 2 (SI2 ) و شاخص درجه روشنایی(BI)، پهنه‌های نمکی طی بازه زمانی 30 ساله (1992-2021) با فواصل زمانی پنج‌ساله شناسایی شد. سپس با استفاده از روش حداکثر احتمال (Maximum Likelihood) پهنه پلایای نمک پهنه‌بندی شد و به چهار نوع پوشش اراضی، شامل پهنه آبی، پهنه مرطوب، پهنه نمکی و کاربری دیگر طبقه‌بندی شد. نتایج تحقیق نشان داد به دلیل کاهش ورودی آب به دریاچه در نتیجه احداث سد در بالادست حوضه و اثرات تغییر اقلیم، پهنه آبی یا دریاچه فصلی دریاچه نمک از میان رفته و پهنه نمکی در این بخش گسترش‌یافته است. بیشترین تغییرات دریاچه مربوط به بخش شمال غربی دریاچه است که مهم‌ترین رودخانه‌‌ها از جمله جاجرود، شور، قره‌چای و قمرود به این بخش از دریاچه، زهکشی و تخلیه می‌شوند. ازاین‌رو، در نتیجه سدسازی روی رودخانه‌های مذکور، جریان آب به داخل دریاچه، روندی کاهنده را نشان می‌دهد. همچنین به دلیل فقدان سکونتگاه‌ها و جوامع انسانی در نزدیکی دریاچه نمک با توجه به وضعیت طبیعی و اقلیمی منطقه، نمی‌توان در کوتاه‌مدت بروز رخدادهای زیست‌محیطی که مسائل امنیتی و سیاسی را تحت شعاع قرار دهد انتظار داشت.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Temporal-spatial monitoring of the Namak Lake playa changes and its environmental impacts on the surrounding regions

نویسندگان English

Sara KIANI
Morad Kavyani
AmirAli Tavasoli
KHarazmi University
چکیده English

The Namak Lake is situated between three provinces: Isfahan, Qom, and Semnan. However, the functioning of Namak Lake and its susceptibility to environmental, ecological, economic, and social influences not only affect the immediate surroundings but also impact other provinces. Naturally, a crisis in this lake can have negative effects on human communities and the residents of the surrounding areas in terms of environmental, economic, and social aspects. Therefore, the aim of this research is to identify the temporal-spatial changes in the salinity of Namak Lake and, subsequently, to investigate and analyze the effects of these changes on the environmental security of the surrounding regions. To achieve this goal, salt zones were identified using soil salinity indices, including the Normalized Difference Salinity Index (NDSI), Salinity Index 1 (SI1), Salinity Index 2 (SI2), and Brightness Index (BI), over a 30-year period (1992-2021) with five-year intervals. Then, using the maximum likelihood method, the salt zones were classified into four land cover types, including water zone, moist zone, salt zone, and other uses. The results of this study indicate that due to the reduction in water inflow into the lake as a result of dam construction in the upstream basin and the effects of climate change, the water zone, or seasonal lake, of Namak Lake has disappeared and the salt zone has expanded in this area. The most significant changes in the lake are related to the northwestern part of the lake, where major rivers such as Jajrood, Shur, Qarechai, and Qamaroud flow into this part of the lake, contributing to its drainage. Therefore, dam construction on these rivers has led to a downward trend in water flow into the lake. Furthermore, the results suggest that due to the absence of settlements and human communities near Namak Lake and the natural and climatic conditions of the region, it is not expected that environmental incidents that could have security and political implications will occur in the short term.

کلیدواژه‌ها English

Namak Lake playa
soil salinity
environmental security
Climate Change
human interference
اسفندیاری، فریبا؛ سرمستی، نادر؛ فتحی، محمدحسین. 1394. پایش نمکزار پلایای دامغان با پردازش داده‌های ماهواره‌ای چندطیفی. جغرافیا وبرنامه‌ریزی محیطی، سال 26، پیاپی59، شماره 3، 275-290.
اسفندیاری، فریبا؛ سرمستی، نادر؛ فتحی، محمدحسین. 1394. پایش نمکزار پلایای دامغان با پردازش داده‌های ماهواره‌ای چندطیفی. جغرافیا وبرنامه‌ریزی محیطی، سال 26، پیاپی59، شماره 3، 275-290.
ابطحی، مرتضی. 1391. روند تغییرات کویر‌های حوضه دریاچه نمک در کواترنر پایانی و هولوسن. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم جغرافیایی و برنامه‌ریزی، دانشگاه اصفهان.
ابطحی، مرتضی. 1391. روند تغییرات کویر‌های حوضه دریاچه نمک در کواترنر پایانی و هولوسن. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم جغرافیایی و برنامه‌ریزی، دانشگاه اصفهان.
جاور انصاری، عصمت. 1389. بررسی و شناسایی اشکال ژئومورفولوژی جنوب دریاچه نمک کاشان با استفاده از تصاویر ماهواره ای و سنجش از دور. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، جغرافیا گرایش ژئومورفولوژی، دانشگاه خوارزمی (تربیت معلم سابق)، تهران.
جاور انصاری، عصمت. 1389. بررسی و شناسایی اشکال ژئومورفولوژی جنوب دریاچه نمک کاشان با استفاده از تصاویر ماهواره ای و سنجش از دور. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، جغرافیا گرایش ژئومورفولوژی، دانشگاه خوارزمی (تربیت معلم سابق)، تهران.
داورزنی، زهرا. 1397. تحلیل و ارزیابی تغییرات شوری خاک در لندفرم‌های بیابانی منطقه سبزوار با استفاده از داده‌های دورسنجی و آمار مکانی. رساله دکتری، رشته مخاطرات ژئومورفولوژی، دانشگاه خوارزمی، تهران.
داورزنی، زهرا. 1397. تحلیل و ارزیابی تغییرات شوری خاک در لندفرم‌های بیابانی منطقه سبزوار با استفاده از داده‌های دورسنجی و آمار مکانی. رساله دکتری، رشته مخاطرات ژئومورفولوژی، دانشگاه خوارزمی، تهران.
رضایی مقدم، محمدحسین؛ ثقفی، مهدی. 1385. بررسی تحولات ژئومورفولوژیک پلایای کهک، استان خراسان جنوبی بر اساس روش‌های استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و منطق فازی. مجله جغرافیا و توسعه، 43-60.
رضایی مقدم، محمدحسین؛ ثقفی، مهدی. 1385. بررسی تحولات ژئومورفولوژیک پلایای کهک، استان خراسان جنوبی بر اساس روش‌های استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و منطق فازی. مجله جغرافیا و توسعه، 43-60.
سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان قم. 1401. مطالعه جامع و یکپارچه بهره‌برداری از ظرفیت‌های دریاچه نمک، جلد اول: وضعیت منطقه، مهندسین مشاور سامان آب سرزمین.
سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان قم. 1401. مطالعه جامع و یکپارچه بهره‌برداری از ظرفیت‌های دریاچه نمک، جلد اول: وضعیت منطقه، مهندسین مشاور سامان آب سرزمین.
سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان قم.1401. مطالعه جامع و یکپارچه بهره‌برداری از ظرفیت‌های دریاچه نمک، جلد اول: تحلیل وضعیت موجود، مهندسین مشاور سامان آب سرزمین.
سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان قم.1401. مطالعه جامع و یکپارچه بهره‌برداری از ظرفیت‌های دریاچه نمک، جلد اول: تحلیل وضعیت موجود، مهندسین مشاور سامان آب سرزمین.
سیف، عبدالله؛ ابطحی، سیدمرتضی. 1392. بررسی تحولات اقلیمی حوضه دریاچه نمک در کواترنر پایانی. نشریه علمی-پژوهشی جغرافیا و برنامه‌ریزی، سال 17، شماره 46، 91-111.
سیف، عبدالله؛ ابطحی، سیدمرتضی. 1392. بررسی تحولات اقلیمی حوضه دریاچه نمک در کواترنر پایانی. نشریه علمی-پژوهشی جغرافیا و برنامه‌ریزی، سال 17، شماره 46، 91-111.
شفیعی، سید احمد. 1401. معاون محیط زیست انسانی اداره کل حفاظت محیط زیست استان قم، خبرگزاری جام جم آنلاین. 30 فروردین 1401.
شفیعی، سید احمد. 1401. معاون محیط زیست انسانی اداره کل حفاظت محیط زیست استان قم، خبرگزاری جام جم آنلاین. 30 فروردین 1401.
فرهنگ ینگجه، رقیه. 1395. شناسایی لندفرم های مستعد تولید ریزگرد در حاشیه شمال باختری دشت کویر. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته ژئومورفولوژی گرایش ژئومورفولوژی در برنامه ریزی محیطی، دانشگاه خوارزمی، تهران.
فرهنگ ینگجه، رقیه. 1395. شناسایی لندفرم های مستعد تولید ریزگرد در حاشیه شمال باختری دشت کویر. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته ژئومورفولوژی گرایش ژئومورفولوژی در برنامه ریزی محیطی، دانشگاه خوارزمی، تهران.
فهمی، هدایت. 1396. معاون دفتر برنامه‌ریزی آبفای وزارت نیرو، مصاحبه خبرگزاری خبر آنلاین.
فهمی، هدایت. 1396. معاون دفتر برنامه‌ریزی آبفای وزارت نیرو، مصاحبه خبرگزاری خبر آنلاین.
قهرودی تالی، منیژه؛ علی نوری، خدیجه. 1396. تغییرات مکانی پلایای حوض سلطان، پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمی. سال پنجم، شماره 4، 103- 120.
قهرودی تالی، منیژه؛ علی نوری، خدیجه. 1396. تغییرات مکانی پلایای حوض سلطان، پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمی. سال پنجم، شماره 4، 103- 120.
کارگر، ابوذر. 1389. بررسی قلمروهای ژئومورفولوژیکی پلایای سیرجان با تکنیک GIS و RS. پایان‌نامه کارشناسی ارشد جغرافیا، گرایش ژئومورفولوژی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان.
کارگر، ابوذر. 1389. بررسی قلمروهای ژئومورفولوژیکی پلایای سیرجان با تکنیک GIS و RS. پایان‌نامه کارشناسی ارشد جغرافیا، گرایش ژئومورفولوژی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان.
کاویانی‌راد، مراد. 1390. امنیت زیست‌محیطی از منظر ژئوپلیتیک. نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، جلد 20، شماره 23، 85-106.
کاویانی‌راد، مراد. 1390. امنیت زیست‌محیطی از منظر ژئوپلیتیک. نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، جلد 20، شماره 23، 85-106.
کاویانی‌راد، مراد. 1390. پردازش مفهوم امنیت زیست‌محیطی (رابطه امنیت و اکولوژی). فصلنامه ژئوپلیتیک، سال هفتم، شماره سوم، 80-100.
کاویانی‌راد، مراد. 1390. پردازش مفهوم امنیت زیست‌محیطی (رابطه امنیت و اکولوژی). فصلنامه ژئوپلیتیک، سال هفتم، شماره سوم، 80-100.
کاویانی‌راد، مراد. 1390، نسبت ژئوپلیتیکی امنیت زیست‌محیطی و توسعه پایدار؛ مطالعه موردی دریاچه ارومیه. فصلنامه مطالعات راهبردی، سال چهاردهم، شماره اول، شماره مسلسل 51، 115-147.
کاویانی‌راد، مراد. 1390، نسبت ژئوپلیتیکی امنیت زیست‌محیطی و توسعه پایدار؛ مطالعه موردی دریاچه ارومیه. فصلنامه مطالعات راهبردی، سال چهاردهم، شماره اول، شماره مسلسل 51، 115-147.
کرمی، صادق، زمستان 1399، بازکاوی پیامد‌ها و شیوه‌های مدیریت تغییرات اقلیمی (نمونه موردی: حوضه آبریز مرکزی ایران)، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، سال بیستم، شماره 59، 19-37.
کرمی، صادق، زمستان 1399، بازکاوی پیامد‌ها و شیوه‌های مدیریت تغییرات اقلیمی (نمونه موردی: حوضه آبریز مرکزی ایران)، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، سال بیستم، شماره 59، 19-37.
کیانی، طیبه؛ فرهنگ ینگجه، رقیه 1396، شناسایی لندفرمهای مستعد تولید ریزگرد در حاشیه شمال باختری دشت کویر، سی و ششمین همایش ملی و سومین کنگره بینالمللی تخصصی علوم زمین، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
کیانی، طیبه؛ فرهنگ ینگجه، رقیه 1396، شناسایی لندفرمهای مستعد تولید ریزگرد در حاشیه شمال باختری دشت کویر، سی و ششمین همایش ملی و سومین کنگره بینالمللی تخصصی علوم زمین، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
محمدخان، شیرین؛ مرادی‌پور، فاطمه؛ مرادی، انور. 1397. مقایسه و تحلیل گسترش نمکزارهای شمال غربی دریاچه ارومیه با استفاده از داده‌های میدانی، تصاویر ماهواره‌ای و رخساره‌های ژئومورفیک منطقه. هیدروژئومورفولوژی، شماره 17، 185-203.
محمدخان، شیرین؛ مرادی‌پور، فاطمه؛ مرادی، انور. 1397. مقایسه و تحلیل گسترش نمکزارهای شمال غربی دریاچه ارومیه با استفاده از داده‌های میدانی، تصاویر ماهواره‌ای و رخساره‌های ژئومورفیک منطقه. هیدروژئومورفولوژی، شماره 17، 185-203.
محرابیان، احمدرضا؛ عبدلی، اصغر؛ مصطفوی، حسین؛ سلمان ماهینی، عبدالرسول؛ احمدزاده، فراهم؛ ابراهیمی، مهرگان. 1386. سیمای پوششی رویشگاه‌های گیاهی استان قم. مجله علوم محیطی، سال پنجم، شماره اول، 81-96.
محرابیان، احمدرضا؛ عبدلی، اصغر؛ مصطفوی، حسین؛ سلمان ماهینی، عبدالرسول؛ احمدزاده، فراهم؛ ابراهیمی، مهرگان. 1386. سیمای پوششی رویشگاه‌های گیاهی استان قم. مجله علوم محیطی، سال پنجم، شماره اول، 81-96.
نظم فر، حسین؛ سرمستی، نادر؛ علوی پناه، سید کاظم. 1400. بررسی امکان کالیبراسیون سنجنده‌های LISSIII و ASTER با استفاده از نمکزارهای مناطق خشک ایران. علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، دوره بیست و سوم، شماره 3، 118-131.
نظم فر، حسین؛ سرمستی، نادر؛ علوی پناه، سید کاظم. 1400. بررسی امکان کالیبراسیون سنجنده‌های LISSIII و ASTER با استفاده از نمکزارهای مناطق خشک ایران. علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، دوره بیست و سوم، شماره 3، 118-131.
Abuduwaili, Jilili; Gabchenko, M. V.; Junrong, Xu 2008. Eolian transport of salts—A case study in the area of Lake Ebinur (Xinjiang, Northwest China). In: Journal of Arid Environments 72 (10), S. 1843–1852. DOI: 10.1016/j.jaridenv.2008.05.006.
Abuduwaili, Jilili; Gabchenko, M. V.; Junrong, Xu 2008. Eolian transport of salts—A case study in the area of Lake Ebinur (Xinjiang, Northwest China). In: Journal of Arid Environments 72 (10), S. 1843–1852. DOI: 10.1016/j.jaridenv.2008.05.006.
Adams, Kenneth D.; Sada, Donald W. 2014. Surface water hydrology and geomorphic characterization of a playa lake system. Implications for monitoring the effects of climate change. In: Journal of Hydrology 510 (12), S. 92–102. DOI: 10.1016/j.jhydrol.2013.12.018.
Adams, Kenneth D.; Sada, Donald W. 2014. Surface water hydrology and geomorphic characterization of a playa lake system. Implications for monitoring the effects of climate change. In: Journal of Hydrology 510 (12), S. 92–102. DOI: 10.1016/j.jhydrol.2013.12.018.
Castañeda, Carmen; Herrero, Juan; Auxiliadora Casterad, M. 2005. Landsat monitoring of playa-lakes in the Spanish Monegros desert. In: Journal of Arid Environments 63 (2), S. 497–516. DOI: 10.1016/j.jaridenv.2005.03.021.
Castañeda, Carmen; Herrero, Juan; Auxiliadora Casterad, M. 2005. Landsat monitoring of playa-lakes in the Spanish Monegros desert. In: Journal of Arid Environments 63 (2), S. 497–516. DOI: 10.1016/j.jaridenv.2005.03.021.
Jebali, A.; Zare Chahouki, A. 2022. Impact of the land-use/cover on the dust emission using meteorological data and satellite imagery. In: Int. J. Environ. Sci. Technol. 19 (8), S. 7763–7776. DOI: 10.1007/s13762-022-03985-4.
Jebali, A.; Zare Chahouki, A. 2022. Impact of the land-use/cover on the dust emission using meteorological data and satellite imagery. In: Int. J. Environ. Sci. Technol. 19 (8), S. 7763–7776. DOI: 10.1007/s13762-022-03985-4.
Krinsley, D. B. 1970. A Geomorphological and Paleoclimatological Study of the Playas of Iran. Part II. Geological Survey Reston Va.
Krinsley, D. B. 1970. A Geomorphological and Paleoclimatological Study of the Playas of Iran. Part II. Geological Survey Reston Va.
Laudadio, C.K., 2010. Remote sensing assessment of rapidly changing lake areas in semi-arid closed basins: modern playa lake response to meteorological variability and implications for pluvial Lake Palomas Holocene highstands.
Laudadio, C.K., 2010. Remote sensing assessment of rapidly changing lake areas in semi-arid closed basins: modern playa lake response to meteorological variability and implications for pluvial Lake Palomas Holocene highstands.
Rezaei Moghaddam, M.H. and Saghafi, M., 2006. A change-detection application on the evolution of Kahak playa (South Khorasan province, Iran). Environmental Geology, 51, pp.565-579.
Rezaei Moghaddam, M.H. and Saghafi, M., 2006. A change-detection application on the evolution of Kahak playa (South Khorasan province, Iran). Environmental Geology, 51, pp.565-579.
Shaw, P.A. and Bryant, R.G., 2011. Pans, playas and salt lakes. Arid zone geomorphology: process, form and change in dry lands, pp.373-401.
Shaw, P.A. and Bryant, R.G., 2011. Pans, playas and salt lakes. Arid zone geomorphology: process, form and change in dry lands, pp.373-401.
Shiran, M., Mozzi, P., Adab, H. and Asadi, M.A.Z., 2021. Remote sensing assessment of changes of surface parameters in response to prolonged drought in the arid zone of central Iran (Gavkhoni playa). Remote Sensing Applications: Society and Environment, 23, p.100575.
Shiran, M., Mozzi, P., Adab, H. and Asadi, M.A.Z., 2021. Remote sensing assessment of changes of surface parameters in response to prolonged drought in the arid zone of central Iran (Gavkhoni playa). Remote Sensing Applications: Society and Environment, 23, p.100575.
Zucca, Claudio; Middleton, Nick; Kang, Utchang; Liniger, Hanspeter 2021. Shrinking water bodies as hotspots of sand and dust storms: The role of land degradation and sustainable soil and water management. In: CATENA 207 (10), S. 105669. DOI: 10.1016/j.catena.2021.105669.
Zucca, Claudio; Middleton, Nick; Kang, Utchang; Liniger, Hanspeter 2021. Shrinking water bodies as hotspots of sand and dust storms: The role of land degradation and sustainable soil and water management. In: CATENA 207 (10), S. 105669. DOI: 10.1016/j.catena.2021.105669.
Wang, Xunming; Xiao, Feiyan; Geng, Xin; Hu, Shi; Wang, Zhaosheng 2022) Spatiotemporal variations in surface water and its significance to desertification in China from 2000 to 2019. In: CATENA 213 (1), S. 106182. DOI: 10.1016/j.catena.2022.106182.
Wang, Xunming; Xiao, Feiyan; Geng, Xin; Hu, Shi; Wang, Zhaosheng 2022) Spatiotemporal variations in surface water and its significance to desertification in China from 2000 to 2019. In: CATENA 213 (1), S. 106182. DOI: 10.1016/j.catena.2022.106182.
Wu, W., 2019. A brief review on soil salinity mapping by optical and radar remote sensing. Research Developments in Saline Agriculture, pp.53-65.
Wu, W., 2019. A brief review on soil salinity mapping by optical and radar remote sensing. Research Developments in Saline Agriculture, pp.53-65.