تحلیل فضایی مخاطرات محیطی

تحلیل فضایی مخاطرات محیطی

واکاوی زمانی-مکانی تمرکز بارش و پهنه بندی آن در استان مازندران

نویسندگان
دانشگاه خوارزمی
چکیده
این پژوهش به بررسی الگوهای مکانی و زمانی تمرکز بارش در استان مازندران می‌پردازد. لذا داده‌های بارش هشت ایستگاه هواشناسی در بازه زمانی 2002 تا 2021 مورد استفاده قرار گرفت و برای تحلیل داده ها از شاخص تمرکز بارش (PCI) استفاده شد. نتایج نشان داد بالاترین مقادیر PCI در مناطق غربی استان، به‌ویژه بابلسر و نوشهر، مشاهده شده که حاکی از تمرکز شدید بارش در فصول مشخصی است. در مقابل، مناطق شرقی استان توزیع یکنواخت‌تری از بارش را نشان می‌دهند. علاوه بر این، بررسی نوسانات بین‌سالانه PCI حاکی از روند افزایشی در برخی ایستگاه‌هاست که نشان‌دهنده افزایش تمرکز بارش در سال‌های اخیر است. تحلیل الگوهای مکانی PCI نیز نشان می‌دهد که مناطق جنوب غربی و شرقی استان، به دلیل عوامل توپوگرافی و فاصله از دریای خزر، تمرکز نسبی بارش را در ماه‌های خاصی تجربه می‌کنند. در مقابل، مناطق شمالی و شمال غربی استان به دلیل تأثیر سیستم‌های جوی مدیترانه‌ای و تغییرات اقلیمی اخیر، توزیع نامنظم و فصلی بارش را نشان می‌دهند. نتایج این پژوهش بر اهمیت در نظر گرفتن تغییرات مکانی و زمانی تمرکز بارش در مدیریت منابع آب و فرایندهای هیدرولوژیکی استان مازندران تأکید دارد. روند افزایشی PCI نشان می‌دهد که تدوین استراتژی‌های سازگار برای مقابله با چالش‌های ناشی از وقوع رویدادهای شدید بارش و دوره‌های خشک طولانی‌مدت ضروری است
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Spatial and Temporal Analysis of Precipitation Concentration and Its Zonation in Mazandaran Province

نویسندگان English

Mohammad Hossein Nasserzadeh
Ali Reza karbalaee
maryam ghaderi rastaghi
Kharazmi University
چکیده English

Precipitation concentration denotes the temporal and spatial distribution of precipitation within a watershed, and has a substantial influence on hydrology and water resource management. This study examines the spatial and temporal patterns of precipitation concentrations in Mazandaran Province. Precipitation data from eight meteorological stations covering the period from 2002 to 2021 were used, and the Precipitation Concentration Index (PCI) was employed for data analysis. The findings revealed that the precipitation concentration in this province exhibited significant spatial and temporal variation. The highest PCI values were recorded in the western regions, particularly in Babolsar and Nowshahr, indicating high concentrations of precipitation during specific seasons. Conversely, the eastern region displayed a more uniform precipitation distribution. Seasonal analyses confirmed that spring was the least rainy season and autumn was the wettest. Additionally, Inter-annual variations in PCI indicated an increasing trend at some stations, suggesting a growing concentration of precipitation in recent years. Spatial analysis of PCI patterns also indicated that the southwestern and eastern regions of the province, influenced by topographic factors and distance from the Caspian Sea, experienced relative precipitation concentration during specific months. In contrast, the northern and northwestern regions, which are affected by Mediterranean weather systems and recent climate change, demonstrate an irregular and seasonal distribution of precipitation. The findings of this study underscore the necessity of considering spatial and temporal variations in precipitation concentrations in the management of water resources and hydrological processes in Mazandaran Province. The observed increasing trend in PCI highlights the need to develop adaptive strategies to address the challenges posed by extreme precipitation events and prolonged dry periods.

کلیدواژه‌ها English

Mazandaran
Precipitation
PCI (Precipitation Concentration Index)
جهانبخش اصل سعید، ابطحی وحیده، قربانی محمدعلی، تدینی معصومه، والایی اکرم. بررسی توزیع زمانی و مکانی بارش شهرستان تبریز با روش تحلیل خوشه ای. فضای جغرافیایی. ۱۳۹۴; ۱۵ (۵۰) :۵۹-۸۱
1. جهانبخش اصل سعید، ابطحی وحیده، قربانی محمدعلی، تدینی معصومه، والایی اکرم. بررسی توزیع زمانی و مکانی بارش شهرستان تبریز با روش تحلیل خوشه ای. فضای جغرافیایی. ۱۳۹۴; ۱۵ (۵۰) :۵۹-۸۱
حکیم دوست، سید یاسر ؛ پورزیدی, علی محمد & گرامی, محمد صالح . (1396). تحلیل مکانی بارش ­ رگباری استان مازندران در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS). فصلنامه علمی- پژوهشی اطلاعات جغرافیایی « سپهر», 26(102), 191-203. doi: 10.22131/sepehr.2017.27477
2. حکیم دوست، سید یاسر ؛ پورزیدی, علی محمد & گرامی, محمد صالح . (1396). تحلیل مکانی بارش ­ رگباری استان مازندران در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS). فصلنامه علمی- پژوهشی اطلاعات جغرافیایی « سپهر», 26(102), 191-203. doi: 10.22131/sepehr.2017.27477
روشنی حمیده، مصطفی زاده رئوف، اسمعلی عوری اباذر، ذبیحی محسن. تغییرات مکانی و زمانی الگوی وقوع بارش با استفاده از شاخص‌های PCI و SI در استان گلستان. تحلیل فضایی مخاطرات محیطی. ۱۳۹۹; ۷ (۴) :۱۸۷-۲۰۴
3. روشنی حمیده، مصطفی زاده رئوف، اسمعلی عوری اباذر، ذبیحی محسن. تغییرات مکانی و زمانی الگوی وقوع بارش با استفاده از شاخص‌های PCI و SI در استان گلستان. تحلیل فضایی مخاطرات محیطی. ۱۳۹۹; ۷ (۴) :۱۸۷-۲۰۴
علیجانی، دکتر بهلول؛ دوستکامیان، مهدی؛ اشرفی، سعیده & شاکری, فهیمه (1394). بررسی تغییرات الگوهای خود همبستگی فضایی درون دهه‌‌ای بارش ایران طی نیم قرن اخیر. جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای, 5(14), 71--88. doi: 10.22111/gaij.2015.1914 .
4. علیجانی، دکتر بهلول؛ دوستکامیان، مهدی؛ اشرفی، سعیده & شاکری, فهیمه (1394). بررسی تغییرات الگوهای خود همبستگی فضایی درون دهه‌‌ای بارش ایران طی نیم قرن اخیر. جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای, 5(14), 71--88. doi: 10.22111/gaij.2015.1914 .
غیور، حسنعلی؛ مسعودیان، سیدابوالفضل، آزادی، مجید & نوری، حمید(1390)، تحلیل زمانی و مکانی رویدادهای بارشی سواحل جنوبی خزر، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 25(100):2.
5. غیور، حسنعلی؛ مسعودیان، سیدابوالفضل، آزادی، مجید & نوری، حمید(1390)، تحلیل زمانی و مکانی رویدادهای بارشی سواحل جنوبی خزر، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 25(100):2.
محمدی، بختیار؛ مسعودیان، ابوالفضل (1389)، تحلیل همدید بارش های سنگین ایران مطالعه ی موردی: آبان ماه 1373، فصلنامه جغرافیا و توسعه، 8(19): 70-47.
6. محمدی، بختیار؛ مسعودیان، ابوالفضل (1389)، تحلیل همدید بارش های سنگین ایران مطالعه ی موردی: آبان ماه 1373، فصلنامه جغرافیا و توسعه، 8(19): 70-47.
میرزایی حسنلو، ایوب؛ عبقری، هیرادی & عرفانیان، مهدی (1399)؛ توزیع مکانی شاخص‌های تمرکز بارش روزانه و ماهانه در ایستگاه‌های باران سنجی استان آذربایجان غربی، نشریه ترویج و توسعه آبخیزداری، 8(30): 56-44.
7. میرزایی حسنلو، ایوب؛ عبقری، هیرادی & عرفانیان، مهدی (1399)؛ توزیع مکانی شاخص‌های تمرکز بارش روزانه و ماهانه در ایستگاه‌های باران سنجی استان آذربایجان غربی، نشریه ترویج و توسعه آبخیزداری، 8(30): 56-44.
میرزایی، نبی؛ حسین قلی زاده، محمد؛ دارند، محمد(1396)، واکاوی ارتباط تاوایی نسبی با بارشبر روی گستره ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه کردستان، دانشکده منابع طبیعی، ص2.
8. میرزایی، نبی؛ حسین قلی زاده، محمد؛ دارند، محمد(1396)، واکاوی ارتباط تاوایی نسبی با بارشبر روی گستره ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه کردستان، دانشکده منابع طبیعی، ص2.
اسدی رحیم‌بیگی، نرگس؛ زرین، آذر؛ مفیدی، عباس & داداشی رودباری، عباسعلی (1400). تحلیل پراکنش فصلی بارش‌های فرین در ایران با استفاده از پایگاه AgERA5. تحقیقات آب و خاک ایران, 52(11), 2723-2737. doi: 10.22059/ijswr.2021.333263.669118
9. اسدی رحیم‌بیگی، نرگس؛ زرین، آذر؛ مفیدی، عباس & داداشی رودباری، عباسعلی (1400). تحلیل پراکنش فصلی بارش‌های فرین در ایران با استفاده از پایگاه AgERA5. تحقیقات آب و خاک ایران, 52(11), 2723-2737. doi: 10.22059/ijswr.2021.333263.669118
1) Adegun, O., Balogun, I., & Adeaga, O. (2012). Precipitation concentration changes in Owerri and Enugu. Special publication of the nigerian association of hydrological sciences, 383-391.
2) Austin, A. T., Yahdjian, L., Stark, J. M., Belnap, J., Porporato, A., Norton, U., ... & Schaeffer, S. M. (2004). Water pulses and biogeochemical cycles in arid and semiarid ecosystems. Oecologia, 141, 221-235.
3) Collins, S. L., Sinsabaugh, R. L., Crenshaw, C., Green, L., Porras‐Alfaro, A., Stursova, M., & Zeglin, L. H. (2008). Pulse dynamics and microbial processes in aridland ecosystems. Journal of Ecology, 96(3), 413-420.
4) Cortesi, N., González-Hidalgo, J. C., Brunetti, M., & Martin-Vide, J. (2012). Daily precipitation concentration across Europe 1971–2010. Natural Hazards and Earth System Sciences, 12(9), 2799-2810.
5) De Luis, M., González‐Hidalgo, J. C., & Longares, L. A. (2010). Is rainfall erosivity increasing in the Mediterranean Iberian Peninsula?. Land degradation & development, 21(2), 139-144.
6) De Luis, M., Gonzalez-Hidalgo, J. C., Brunetti, M., & Longares, L. A. (2011). Precipitation concentration changes in Spain 1946–2005. Natural Hazards and Earth System Sciences, 11(5), 1259-1265.
7) Ezenwaji, E., Nzoiwu, C., & Chima, G. (2017). Analysis of precipitation concentration index (PCI) for Awka urban area, Nigeria. Hydrology: Current Research, 8(4), 1-6.
8) Knapp, A. K., & Smith, M. D. (2001). Variation among biomes in temporal dynamics of aboveground primary production. Science, 291(5503), 481-484.
9) Martin‐Vide, J. (2004). Spatial distribution of a daily precipitation concentration index in peninsular Spain. International Journal of Climatology: A Journal of the Royal Meteorological Society, 24(8), 959-971.
10) Michiels, P., Gabriels, D., & Hartmann, R. (1992). Using the seasonal and temporal precipitation concentration index for characterizing the monthly rainfall distribution in Spain. Catena, 19(1), 43-58.
11) Mohamed, M. A., El Afandi, G. S., & El-Mahdy, M. E. S. (2022). Impact of climate change on rainfall variability in the Blue Nile basin. Alexandria Engineering Journal, 61(4), 3265-3275.
12) Nazarnejad, H., Shahhossein, T., & Asadzadeh, F. (2018). Spatiotemporal Variations of the Rainfall Erosion in West Azerbaijan Province. Geography and Environmental Sustainability, 8(2), 89-99.
13) Oliver, J. E., 1980. Monthly precipitation distribution: a comparative index. Professional Geographer. 32: 300–309.
14) Valli, M., Sree, K. S., & Krishna, I. V. M. (2013). Analysis of precipitation concentration index and rainfall prediction in various agro-climatic zones of Andhra Pradesh, India. Int Res J Environ Sci, 2(5), 53-61.
15) Zhang, Q., Xu, C. Y., Gemmer, M., Chen, Y. D., & Liu, C. (2009). Changing properties of precipitation concentration in the Pearl River basin, China. Stochastic Environmental Research and Risk Assessment, 23, 377-385.
16) Darand, M., & Pazhoh, F. (2022). Spatiotemporal changes in precipitation concentration over Iran during 1962–2019. Climatic Change, 173(3), 25.
17) Ashrafi, S., Karbalaee, A.R. & Kamangar, M. Projections patterns of precipitation concentration under climate change scenarios. Nat Hazards 120, 4775–4788 (2024). [DOI:10.1007/s11069-024-06403-9]
جهانبخش اصل سعید، ابطحی وحیده، قربانی محمدعلی، تدینی معصومه، والایی اکرم. بررسی توزیع زمانی و مکانی بارش شهرستان تبریز با روش تحلیل خوشه ای. فضای جغرافیایی. ۱۳۹۴; ۱۵ (۵۰) :۵۹-۸۱
حکیم دوست، سید یاسر ؛ پورزیدی, علی محمد & گرامی, محمد صالح . (1396). تحلیل مکانی بارش ­ رگباری استان مازندران در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS). فصلنامه علمی- پژوهشی اطلاعات جغرافیایی « سپهر», 26(102), 191-203. doi: 10.22131/sepehr.2017.27477
روشنی حمیده، مصطفی زاده رئوف، اسمعلی عوری اباذر، ذبیحی محسن. تغییرات مکانی و زمانی الگوی وقوع بارش با استفاده از شاخص‌های PCI و SI در استان گلستان. تحلیل فضایی مخاطرات محیطی. ۱۳۹۹; ۷ (۴) :۱۸۷-۲۰۴
علیجانی، دکتر بهلول؛ دوستکامیان، مهدی؛ اشرفی، سعیده & شاکری, فهیمه (1394). بررسی تغییرات الگوهای خود همبستگی فضایی درون دهه‌‌ای بارش ایران طی نیم قرن اخیر. جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای, 5(14), 71--88. doi: 10.22111/gaij.2015.1914 .
غیور، حسنعلی؛ مسعودیان، سیدابوالفضل، آزادی، مجید & نوری، حمید(1390)، تحلیل زمانی و مکانی رویدادهای بارشی سواحل جنوبی خزر، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 25(100):2.
محمدی، بختیار؛ مسعودیان، ابوالفضل (1389)، تحلیل همدید بارش های سنگین ایران مطالعه ی موردی: آبان ماه 1373، فصلنامه جغرافیا و توسعه، 8(19): 70-47.
میرزایی حسنلو، ایوب؛ عبقری، هیرادی & عرفانیان، مهدی (1399)؛ توزیع مکانی شاخص‌های تمرکز بارش روزانه و ماهانه در ایستگاه‌های باران سنجی استان آذربایجان غربی، نشریه ترویج و توسعه آبخیزداری، 8(30): 56-44.
میرزایی، نبی؛ حسین قلی زاده، محمد؛ دارند، محمد(1396)، واکاوی ارتباط تاوایی نسبی با بارشبر روی گستره ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه کردستان، دانشکده منابع طبیعی، ص2.
اسدی رحیم‌بیگی، نرگس؛ زرین، آذر؛ مفیدی، عباس & داداشی رودباری، عباسعلی (1400). تحلیل پراکنش فصلی بارش‌های فرین در ایران با استفاده از پایگاه AgERA5. تحقیقات آب و خاک ایران, 52(11), 2723-2737. doi: 10.22059/ijswr.2021.333263.669118
جهانبخش اصل سعید، ابطحی وحیده، قربانی محمدعلی، تدینی معصومه، والایی اکرم. بررسی توزیع زمانی و مکانی بارش شهرستان تبریز با روش تحلیل خوشه ای. فضای جغرافیایی. ۱۳۹۴; ۱۵ (۵۰) :۵۹-۸۱
حکیم دوست، سید یاسر ؛ پورزیدی, علی محمد & گرامی, محمد صالح . (1396). تحلیل مکانی بارش ­ رگباری استان مازندران در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS). فصلنامه علمی- پژوهشی اطلاعات جغرافیایی « سپهر», 26(102), 191-203. doi: 10.22131/sepehr.2017.27477
روشنی حمیده، مصطفی زاده رئوف، اسمعلی عوری اباذر، ذبیحی محسن. تغییرات مکانی و زمانی الگوی وقوع بارش با استفاده از شاخص‌های PCI و SI در استان گلستان. تحلیل فضایی مخاطرات محیطی. ۱۳۹۹; ۷ (۴) :۱۸۷-۲۰۴
علیجانی، دکتر بهلول؛ دوستکامیان، مهدی؛ اشرفی، سعیده & شاکری, فهیمه (1394). بررسی تغییرات الگوهای خود همبستگی فضایی درون دهه‌‌ای بارش ایران طی نیم قرن اخیر. جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای, 5(14), 71--88. doi: 10.22111/gaij.2015.1914 .
غیور، حسنعلی؛ مسعودیان، سیدابوالفضل، آزادی، مجید & نوری، حمید(1390)، تحلیل زمانی و مکانی رویدادهای بارشی سواحل جنوبی خزر، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 25(100):2.
محمدی، بختیار؛ مسعودیان، ابوالفضل (1389)، تحلیل همدید بارش های سنگین ایران مطالعه ی موردی: آبان ماه 1373، فصلنامه جغرافیا و توسعه، 8(19): 70-47.
میرزایی حسنلو، ایوب؛ عبقری، هیرادی & عرفانیان، مهدی (1399)؛ توزیع مکانی شاخص‌های تمرکز بارش روزانه و ماهانه در ایستگاه‌های باران سنجی استان آذربایجان غربی، نشریه ترویج و توسعه آبخیزداری، 8(30): 56-44.
میرزایی، نبی؛ حسین قلی زاده، محمد؛ دارند، محمد(1396)، واکاوی ارتباط تاوایی نسبی با بارشبر روی گستره ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه کردستان، دانشکده منابع طبیعی، ص2.
اسدی رحیم‌بیگی، نرگس؛ زرین، آذر؛ مفیدی، عباس & داداشی رودباری، عباسعلی (1400). تحلیل پراکنش فصلی بارش‌های فرین در ایران با استفاده از پایگاه AgERA5. تحقیقات آب و خاک ایران, 52(11), 2723-2737. doi: 10.22059/ijswr.2021.333263.669118
1) Adegun, O., Balogun, I., & Adeaga, O. (2012). Precipitation concentration changes in Owerri and Enugu. Special publication of the nigerian association of hydrological sciences, 383-391.
2) Austin, A. T., Yahdjian, L., Stark, J. M., Belnap, J., Porporato, A., Norton, U., ... & Schaeffer, S. M. (2004). Water pulses and biogeochemical cycles in arid and semiarid ecosystems. Oecologia, 141, 221-235.
3) Collins, S. L., Sinsabaugh, R. L., Crenshaw, C., Green, L., Porras‐Alfaro, A., Stursova, M., & Zeglin, L. H. (2008). Pulse dynamics and microbial processes in aridland ecosystems. Journal of Ecology, 96(3), 413-420.
4) Cortesi, N., González-Hidalgo, J. C., Brunetti, M., & Martin-Vide, J. (2012). Daily precipitation concentration across Europe 1971–2010. Natural Hazards and Earth System Sciences, 12(9), 2799-2810.
5) De Luis, M., González‐Hidalgo, J. C., & Longares, L. A. (2010). Is rainfall erosivity increasing in the Mediterranean Iberian Peninsula?. Land degradation & development, 21(2), 139-144.
6) De Luis, M., Gonzalez-Hidalgo, J. C., Brunetti, M., & Longares, L. A. (2011). Precipitation concentration changes in Spain 1946–2005. Natural Hazards and Earth System Sciences, 11(5), 1259-1265.
7) Ezenwaji, E., Nzoiwu, C., & Chima, G. (2017). Analysis of precipitation concentration index (PCI) for Awka urban area, Nigeria. Hydrology: Current Research, 8(4), 1-6.
8) Knapp, A. K., & Smith, M. D. (2001). Variation among biomes in temporal dynamics of aboveground primary production. Science, 291(5503), 481-484.
9) Martin‐Vide, J. (2004). Spatial distribution of a daily precipitation concentration index in peninsular Spain. International Journal of Climatology: A Journal of the Royal Meteorological Society, 24(8), 959-971.
10) Michiels, P., Gabriels, D., & Hartmann, R. (1992). Using the seasonal and temporal precipitation concentration index for characterizing the monthly rainfall distribution in Spain. Catena, 19(1), 43-58.
11) Mohamed, M. A., El Afandi, G. S., & El-Mahdy, M. E. S. (2022). Impact of climate change on rainfall variability in the Blue Nile basin. Alexandria Engineering Journal, 61(4), 3265-3275.
12) Nazarnejad, H., Shahhossein, T., & Asadzadeh, F. (2018). Spatiotemporal Variations of the Rainfall Erosion in West Azerbaijan Province. Geography and Environmental Sustainability, 8(2), 89-99.
13) Oliver, J. E., 1980. Monthly precipitation distribution: a comparative index. Professional Geographer. 32: 300–309.
14) Valli, M., Sree, K. S., & Krishna, I. V. M. (2013). Analysis of precipitation concentration index and rainfall prediction in various agro-climatic zones of Andhra Pradesh, India. Int Res J Environ Sci, 2(5), 53-61.
15) Zhang, Q., Xu, C. Y., Gemmer, M., Chen, Y. D., & Liu, C. (2009). Changing properties of precipitation concentration in the Pearl River basin, China. Stochastic Environmental Research and Risk Assessment, 23, 377-385.
16) Darand, M., & Pazhoh, F. (2022). Spatiotemporal changes in precipitation concentration over Iran during 1962–2019. Climatic Change, 173(3), 25.
17) Ashrafi, S., Karbalaee, A.R. & Kamangar, M. Projections patterns of precipitation concentration under climate change scenarios. Nat Hazards 120, 4775–4788 (2024).